Андрей ХАДАНОВІЧ: «Жадаю заўсёды знаходзіць нагоды для радасьці і ўмець радавацца»

Андрей Хадановіч – один із найкращих сучасних білоруських поетів, талановитий літературо-знавець і хвацький перекладач на білоруську поезії з цілої низки мов, передовсім із української. Він – частий гість в Україні, більше того – сталося так, що свого часу його перша поетична збірка побачила світ не в рідній Білорусі, а в нас, до того ж у перекладі українською! З поваги до нашого білоруського друга, а також, зважаючи на те, що (ми впевнені в цьому) чарівну, милозвучну й близьку до нашої рідної мову наших добрих сусідів читачі “Української літературної газети” легко зрозуміють і без перекладу, подаємо інтерв’ю з Андреєм білоруською.

 

Андрею, цьогоріч Вас бачили на кількох українських фестивалях. Які враження від того, що діється у нашій літературній тусівці?

Прыемна, што ва Ўкраіне праходзіць адра­зу некалькі рэгулярных міжнарод­ных літаратурных фэстываляў высо­кага ўзроўню. Гэта найперш дзьве падзеі: міжнародны фэстываль падчас форуму кнігавыдаўцоў у Львове, а таксама класны паэтычны фэстываль “Кіеўскія лаўры”. На абодвух меў шчасьце ўдзельнічаць па два разы – і з радасьцю прыеду яшчэ, калі будзе такая магчы­масьць. Начуты таксама пра “Дні незалежнасьці з Махном” – і трохі сумую, што ні разу не ўдавалася туды даехаць. Па добраму зайздрошчу колькасьці і якасьці ўкраінскай прозы, якой робіцца ўсё больш і ўсё цікавейшай: Прахаська, Жадан, Іздрык, Дэрэш, Таня Малярчук і многія іншыя. У нас пакуль што няма такога сузор’я празаікаў. Колькі гадоў таму адчуваў такую ж зайздрасьць да маладой украінскай паэзіі. Цяпер ужо не, бо ў нас таксама зьявілася плеяда прыўкрасных аўтараў, але ім – у параўнаньні з украінцамі – пакуль што амаль няма дзе чытаць, бо няма такой колькасьці пляцовак і паэтычных імпрэзаў, як у вас. Скажам, наш паэтычны слэм толькі робіць першыя крокі, а ў вас, складаецца ўражаньне, гэтага дабра стала аж зашмат, падазраю, што самі вашы паэты пачынаюць ад гэтага патроху стамляцца. А вось хто напраўду не стамляецца і не стамляе чытачоў, дык гэта паэт Жадан! Кожная новая яго кніжка, мне здаецца, лепшай за папярэднюю, кожную такую кніжку зь нецярплівасьцю ад яго чакаю.

 

Вас часто порівнюють із Жаданом. Звідки така текстуальна близькість?

Так, часам параўноўваюць, часьцей у вас (зь першай маёй кніжкі, што выйшла ў Кіеве), але пару разоў параўноўвалі і ў Беларусі. Адзін наш зласьлівы крытык, калі я першы раз надрукаваў падборку вершаў Сяргія ў сваіх перакладах, напісаў пра паэта Жадановіча. Крытыку падалося, што я перапісаў Жадана ў сваёй паэтыцы – і таму выйшла падобна да маіх тэкстаў. Зразумела, гэта поўная лухта, хоць тыя вершы Сяргія былі мне вельмі блізкія, можа, чымсьці і пабодныя да маіх, але ва ўсякім разе – нашмат лепшыя, таму і ўзьнікла жаданьне перакласьці, падзяліцца са сваімі чытачамі гэтым цудам, даруйце патас.

Ці ёсьць нейкая аж такая тэкстуальная блізкасьць? Ну так, часам супадаюць некаторыя прыёмы. Часам можам паралельна перайсьці з вэрлібра на сыляба-тоніку ці, скажам, на рэп. Зрэшты, мы амаль равесьнікі, маем нешта агульнае ў досьведзе, пэўна ж, амаль адначасова перажывалі нейкія супастаўныя рэчы і ў чымсьці падобна глядзім на сьвет. Калі мы зь Сяргіем некалькі разоў выступалі разам і чыталі адно аднаго ў перакладах на свае мовы, пару слухачоў потым казалі, што цяжка было разабрацца, дзе чыё. Але думаю, што тыя слухачы ня вельмі цямяць у паэзіі, бо некаторыя падабенствы толькі мацней падкрэсьліваюць розьніцу. Паўтаруся, каб паэзія Сяргія была менш непаўторнай, мне б не хацелася так яе перакладаць.

 

Кого Ви могли б назвати своїми вчителями?

Сьпіс мог бы быць доўгім, нудным і прадказальным. У розныя часы я захапляўся шмат кім з паэтаў, пераважна мёртвымі, але зрэдзьчасу і жывымі. Скажам, у 17 год я жыў на менскай ускраіне і штодня паўтары гадзіны езьдзіў на свой філфак і назад, вісячы на падножцы бітма набітага тралейбуса з рознымі паэ­тыч­нымі кніжкамі. За такі час шмат каго можна вывучыць на памяць. Мне трапіў­ся Бродзкі, потым Мандэльштам, потым Бадлер і Рэмбо ў прыстойных расійскіх перакладах. Потым яны ж, але ўжо ў арыгіналах. Потым зьявілася жаданьне нешта перакласьці з францускай, ангельскай, польскай паэзіі. Малармэ, Апалінэр, Ейтс, Паўнд, Галчынскі, Гэрбэрт. Чэслаў Мілаш і Оскар Мілаш. Потым я ўдзельнічаў у міжнароднай майстэрні перакладу ў Польшчы, дзе пазнаёміўся з такімі майстрамі, як Адам Поморскі і Оля Гнацюк. Апошняя падаравала мне маленькую ўкраінскую кніжку – “Экза­тыч­ных птахаў і расьлін” Андруховіча. І тут мяне накрыла любоў да ўкраінскай паэзіі, якая не прайшла і да сёньня.

 

Ваша книжка ще 2002 року вийшла друком в Україні. А хто з українських авторів найчастіше публікується у вас і як загалом білоруська критика ставиться до українських авторів?

Калі меркаваць па асобных часопісных публікаціях, то абсалютным рэкард­смэ­нам будзе Жадан. Хоць ён да сёньня ня мае асобнай кніжкі па-беларуску. Але, спадзяюся, гэта ўжо ў наступным годзе зьменіцца да лепшага. Затое тоўстая кніжка, такое сабе выбранае, выйшла ў Андруховіча (мы з жонкай Марынай панаперакладалі й панапіхвалі туды ўсё што можна: трохі вершаў і паэма “Індыя”, “Самійла Нямірыч” і эсэістыка, “Рэкрэ­ацыі” і “Маскавіяда”). Думаю, што Юрій на сёньня досыць вядомы нашай публі­цы. І, безумоўна, добра вядомы Сашко Ірванец, чыю прозу і драматургію перакладае і папулярызуе ў нас Уладзімер Арлоў. Вось тройка самых папулярных. Ведаюць таксама Аксану Забужку. Памятаю, як “Палявыя дасьледаваньні…” адначасова выйшлі ў двух часопісах у двух розных перакладах. Разы ўжо тры да нас пры­яжд­­жаў Дмытро Лазуткін, запомнілі і яго: на нядаўнім беларуска-ўкраінскім слэме ў Менску сустракалі як роднага. Навучэнцы перакладчыцкай майстэрні, якую я праводжу апошнія гады, упадабалі малую прозу Тараса Прахаські і Юрія Віньнічука і сёе-тое зь іх перакладаюць. Перакладаюць паэзію Наталкі Білацарківец. У перакладзе Марыйкі Мартысевіч выйшаў “Культ” Дэрэша. Бачыце, сьпіс не такі й малы.

 

У білоруській літературі є поділ письменників на генерації?

Хутчэй на розныя тусоўкі. Ёсьць досыць сьмешная кампанія прарэжымных літаратараў самага рознага веку, якім, я думаю, хораша разам. Але пра іх на ноч ня будзем. Ёсьць ня меншая кампанія наіўных патрыётаў, што змагаецца за Беларусь у сваім ідэальным разуменьні, рыфмуючы сінія нябёсы, цёплы хлеб, бел-чырвона-белых буслоў і матчыны рукі. Гэтыя нават не раздражнялі б, каб талерантна трывалі ўсіх, хто ад іх адрозьніваецца: габрэяў, сэксуальныя меншасьці, расійскамоўных літаратараў, паэтаў-вэрлібрыстаў, паэтаў-слэмэраў і г.д. І ёсьць пэўная колькасьць адкрытых і эўрапейскі арыентаваных (я перадусім пра эстэтыку) аўтараў. Тых, каму, умоўна кажучы, ня трэба тлумачыць, хто такі Паўль Цэлян або Генадзь Айгі. Беларусацэнтрычных без ксэнафобіі і культурнай абмежаванасьці. У гэтым коле розьніца ў веку не такая й адчувальная. Так, мне прасьцей знайсьці агульную мову з старэйшым ад мяне на дваццаць гадоў Арловым ці з маладзейшай на дзесяць гадоў Мартысевіч, чым з равесьнікамі зь іншымі поглядамі й іншай эстэтыкай.

 

В одному з інтерв’ю Ви зазначили, що творчість наймолодших викликає у Вас найбільше позитиву. Чим спричинена така, здавалося б, не дуже втішна ситуація у білоруській літературі?

Ну, мне здаецца, што, наадварот, цяпер сытуацыя гэта ўсе больш цешыць. Бо шмат чаго ў белліце нарэшце зьмянілася да лепшага. Да нядаўняга часу наша літаратура, мне здаецца, была аж занадта кансэватыўна-традыцыйная і аж занадта нацыянальна замкнёная. Рэдкія выключэньні (Максім Багдановіч і Ўладзімер Жылка на пачатку стагодзьдзя, або Міхась Стральцоў у другой яго палове) толькі падкрэсьлівалі гэта правіла. Нават зьяўленьне ў 70-80-я гады такога паэта эўрапейскага маштабу, як Алесь Разанаў, мала што зьмяніла.

І толькі зараз, па-мойму, прыйшло маладое пакаленьне – аўтары, якім дваццаць пяць-трыццаць, – пакаленьне, якое не баіцца рызыкаваць і рабіць тое, чаго да яго не рабіў ніхто. Можа, усё тлумачыцца лепшай адукацыяй і веданьнем пары замеж­ных моваў, магчымасьцю падарожнічаць дзе хочаш і чытаць што хочаш. Можа, інтэрнэтам, які ўсё-ткі спрыяе пераадоленьню ўсякіх межаў. Можа (прыкольна казаць пра гэта ў Беларусі), усё тлума­чыцца ўсё-ткі большай свабодай, калі параўноўваць з савецкімі часамі: сёньня паэта за ягоны вершык (вядома ж, калі ён ня будзе заклікаць у ім да забойстваў) ніхто не пасадзіць у турму. Ці, прынамсі, мне вельмі хочацца ў гэта верыць.

 

Ви буваєте закордоном. Свою збірку верлібрів “Берлібри” написали в Берліні. На Вашу думку, письменницькі стипендії повністю виправдовують себе,чи це лише крихта того, що можна запропонувати літератору для активної праці?

Што тут казаць, пісьменьніцкія стыпэндыі – штука харошая і часта сябе апраўдваюць. Часам яны азначаюць падарожжа і магчымасьць пабачыць куток сьвету, які ты інакш не пабачыў бы, даючы тым самым ладны творчы стымул і прыносячы прыліў натхненьня. Яны даюць кавалак вольнага часу для спакойнага й засяроджанага пісаньня, якога ты вечна ня маеш на радзіме. Часам яны прыносяць новыя цікавыя знаёмствы. (Так, я – абмяжуюся толькі ўкраінскімі кантактамі –пасябраваў з Таняй Малярчук у Кракаве і з Ірэнай Карпай у Бэрліне. Хто яго ведае, ці пазнаёміліся б мы іначай ва Ўкраіне ці ў Беларусі.)

Разам з тым, ніякі чыноўнік і ніякая фундацыя не напіша за пісьменьніка ягоны раман ці кнігу вершаў, яны проста мінімалізуюць, так бы мовіць, колькасьць перашкодаў. Але натхненьне – штука індувідуальная і прыходзіць не заўсёды тады, калі мы хочам. Што аднаму творцу добра, то іншаму сьмерць. Таму, хто можа пісаць, скажам, толькі ў звыклым хатнім фатэлі, мабыць, і ня варта на такія стыпэндыі езьдзіць. Зрэшты, і проста адпачыць месяц-другі ці пабухаць спакойна (я сам не спрабаваў, таму кажу чыста тэарэтычна) таксама, мабыць, някепска.

 

І наостанок побажання читачам від Андрея Хадановіча.

Ну што можна пажадаць такой парой? Шчасьліва сустрэць сьвяты, Каляды і Новы год. Не адмарозіць насоў па ха­лод­ным надвор’і. Не забыць купіць прэзэн­таў сваім блізкім. Пазваніць бацькам і памірыцца з каханымі. Студэнтам пасьпяхова здаць усе залікі і экзамэны, а вык­ладчыкам пасьпяхова іх прыняць. Можна набрацца мужнасьці і пазбавіцца па­ры шкодных звычак. (Я, напрыклад, ужо два тыдні сяджу на дыеце і не ўжываю алькаголю). Але калі шкодныя звычкі прыносяць больш прыемнасьці, чым не­пры­емнасьці, можна ад іх і не пазбаўляц­ца. Жадаю заўсёды знаходзіць нагоды для радасьці і ўмець радавацца. Далучаю свой старэнькі калядна-навагодні вер­шык, які, спадзяюся, будзе тут у тэму:

 

Калі ні ўзораў на шкле, ні белай віхуры,

ды сам каляндар падказвае: цуд магчымы;

калі на ружовых аблоках сядзяць выключна Амуры,

страляючы ў мілых дзяўчат

выключна вачыма;

 

калі па гадзіньніку поўзае час-чарапаха,

калядныя колы дзеткам вязуць кока-колы, –

жадаю, каб вас віншавалі музыкай Баха

з мабільніка шчасьця

сьвятога ці проста Міколы;

 

каб я пераклаў вам найлепшую песьню Коэна

з малітваю, каб на вулічным слотным трэшы

вы да пачатку сьвята вярнуліся ў дом спакойна,

ня трапіўшы на кантралёра й не захварэўшы!